📅 21 Haziran 2026✍️ YeşilKOBİ Editör Kurulu✓ İnceleme: Dr. Ayşe Kaya⏱ 5 dk okuma
Kaynak notu: Bu içerik GHG Protokolü, IPCC emisyon faktörleri ve Türkiye Çevre Ajansı'nın resmi verileri temelinde hazırlanmıştır.
Karbon muhasebesi artık yalnızca büyük şirketlerin gündemi değil. AB'nin Kurumsal Sürdürülebilirlik Raporlama Direktifi (CSRD), Tedarik Zinciri Düzenlemesi ve büyük alıcıların ESG talepleri, Türkiye'deki ihracatçı KOBİ'leri hızla emisyon ölçümüne yöneltiyor. "Scope 1, Scope 2, Scope 3" kavramları bu sürecin çekirdeğinde yer alıyor.
GHG (Sera Gazı) Protokolü'ne göre üç kapsam şu şekilde tanımlanır: Scope 1, işletmenin doğrudan kontrolündeki kaynaklardan salınan emisyonlardır (fabrika bacaları, araç filosu, ısıtma kazanları). Scope 2, satın alınan elektrik, ısı veya buharın üretiminden kaynaklanan dolaylı emisyonlardır. Scope 3 ise tedarikçilerden, müşterilerden ve lojistikten gelen, işletmenin doğrudan kontrolü dışındaki tüm emisyonları kapsar ve çoğu şirketin toplam ayak izinin yüzde 70-80'ini oluşturur.
Türkiye'de EPDK verilerine göre 2024 yılı için ulusal elektrik emisyon faktörü 0,436 kgCO₂e/kWh olarak açıklanmıştır. Bu faktör, Scope 2 hesaplamalarının temelini oluşturur. TEİAŞ ve Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu'nun yayımladığı yıllık raporlardan güncel faktörü kontrol etmeniz önerilir.
Scope 1 Emisyonlar: Doğrudan Kontrolünüzdeki Kaynaklar
Scope 1, fabrikanızın bacasından çıkan dumanı, araç filonuzun egzoz gazını ve ısınma amacıyla yaktığınız doğal gazı kapsar. Bu emisyonları hesaplamak için yıllık yakıt tüketim faturalarınızı (motorin, doğal gaz, LPG) toplamanız ve bunları IPCC emisyon faktörleriyle çarpmanız yeterlidir.
Örnek hesaplama: Yılda 50.000 litre motorin tüketen bir KOBİ için Scope 1 emisyon değeri 50.000 lt × 2,68 kgCO₂e/lt = 134 ton CO₂e olacaktır. Soğutucu gazlar (HFC) da Scope 1'e girer; iklimlendirme sistemlerindeki sızıntıları ihmal etmemek önemlidir.
İmalatçılar için proses emisyonları — çimento, çelik, cam ve seramik üretiminde ortaya çıkan kimyasal reaksiyon kaynaklı salımlar — da Scope 1 kapsamında değerlendirilir ve özellikle CBAM kapsamındaki ürünler için çok daha titiz bir takip gerektirir.
Scope 2 Emisyonlar: Satın Aldığınız Enerji
Scope 2, şebekeden çektiğiniz elektriğin ve satın aldığınız buhar veya soğutmanın üretiminden kaynaklanır. Hesaplama basittir: yıllık elektrik tüketiminizi (kWh) ulusal emisyon faktörüyle çarpın. 2024 Türkiye faktörü olan 0,436 kgCO₂e/kWh kullanılarak 500.000 kWh tüketen bir fabrika 218 ton CO₂e Scope 2 emisyonu üretir.
Market-based hesaplama yöntemi, yenilenebilir enerji sertifikası (I-REC) satın alarak ya da doğrudan güneş veya rüzgar kaynağından enerji temin ederek Scope 2'yi sıfıra indirme imkânı tanır. Çatı GES kurulumu en yaygın Scope 2 azaltım stratejisidir ve Türkiye'deki KOBİ'ler için KOSGEB ve banka kredileri aracılığıyla finanse edilebilmektedir.
Scope 2'yi "location-based" (konuma dayalı) ve "market-based" (piyasaya dayalı) olmak üzere iki ayrı yöntemle raporlamak, GHG Protokolü'nün güncel standardıdır. Her ikisini de açıklamak, raporunuzun uluslararası kabul görmesini sağlar.
Scope 3 Emisyonlar: Tedarik Zinciri ve Ürün Yaşam Döngüsü
Scope 3, GHG Protokolü'nün 15 farklı kategoriye ayırdığı dolaylı emisyonları kapsar. KOBİ'ler için en kritik kategoriler şunlardır: Kategori 1 (satın alınan mal ve hizmetler), Kategori 4 (yukarı yönlü taşımacılık ve dağıtım), Kategori 11 (kullanım aşamasında ürünlerin neden olduğu emisyonlar) ve Kategori 12 (ürün kullanım ömrü sonu).
Büyük perakendeciler ve B2B alıcılar artık tedarikçilerinden Scope 3 verisi talep ediyor. Carrefour, IKEA ve Decathlon gibi küresel markaların Türkiye tedarikçilerine gönderdiği anketler, Scope 3 raporlama baskısını somut hâle getiriyor. Bu talebi karşılayamayan KOBİ'ler tedarikçi listelerinden çıkarılma riskiyle karşı karşıya.
Scope 3 hesaplama için pratik başlangıç noktası "spend-based method"dur: tedarikçi faturalarını sektör emisyon faktörleriyle çarpmak. Daha doğru sonuç için "activity-based method" kullanılır; tedarikçilerden birincil veri toplanır. Ücretsiz araçlar arasında WBCSD'nin Pathfinder Network'ü ve GHG Protocol hesaplama araç setleri öne çıkar.
KOBİ İçin Başlangıç Adımları: Temel Envanter Oluşturma
İlk yılınızda tüm Scope 3 kategorilerini ölçmek zorunda değilsiniz. Önce "önemlilik analizi" (materiality assessment) yapın: hangi kategoriler toplam ayak izinizin yüzde seksenini oluşturuyor? Çoğu imalat KOBİ'si için Scope 1 (yakıt) + Scope 2 (elektrik) + Scope 3 Kategori 1 (hammadde) üçlüsü en büyük payı tutar.
Gerekli veriler şunlardır: enerji faturaları (elektrik, doğal gaz, yakıt), lojistik ve taşımacılık kayıtları, tedarik faturalarının özeti ve şirket araç kullanım logları. Bu verileri Excel'de bile tutabilirsiniz; ancak Carbon Disclosure Project (CDP) veya Gold Standard gibi bir doğrulama almak istiyorsanız yazılım araçlarına (Persefoni, Sweep, Watershed gibi) geçiş değer yaratacaktır.
Türkiye Çevre Ajansı (ÇEA) kısa vadede büyük tesisler için zorunlu Sera Gazı Bildirimi sistemi kuruyor. Şimdiden gönüllü ölçüm yapan KOBİ'ler, bu yükümlülük geniş kapsamda uygulandığında hazır olacak ve müşterilerine güçlü bir rekabet sinyali verecek.
Hangi Araç ve Sertifikasyon Programları Kullanılabilir?
Ücretsiz ve erişilebilir araçlar arasında GHG Protocol hesaplama araç seti (excel tabanlı, sektöre göre), Science Based Targets initiative (SBTi) NET-ZERO standartları ve Carbon Trust'ın SME Hızlı Hesaplayıcısı bulunmaktadır. Bu araçlar Türkçe çeviri sunmasa da Türkiye koşullarına göre uyarlanabilir.
EcoVadis sertifikasyonu, tedarik zinciri sürdürülebilirlik notunu standardize eder ve büyük alıcılar tarafından tanınır. CDP (Carbon Disclosure Project) anketi ise şirketin iklim verilerini küresel bir veri tabanına kaydeder; kurumsal yatırımcılar ve satın alma yöneticileri bu veri tabanını aktif kullanır.
B Corp sertifikası ise çevre ve sosyal etki yönetiminin bütünsel değerlendirmesini yapar. Türkiye'den B Corp sertifikası alan KOBİ sayısı artmakta olup bu sertifika özellikle ihracat pazarlarında güçlü bir marka değeri yaratmaktadır.
Sıkça Sorulan Sorular
Scope 1 kendi bacalarınızdan ve araçlarınızdan çıkan doğrudan emisyonlar; Scope 2 satın aldığınız elektriğin üretiminden kaynaklanan dolaylı emisyonlar; Scope 3 tedarik zincirinizden müşterilerinize uzanan geniş yelpazedeki tüm diğer dolaylı emisyonlardır.
Önce Scope 1 ve Scope 2 envanterini oluşturun: enerji faturalarını toplayın ve uygun emisyon faktörleriyle çarpın. İlk yıl için yalnızca bu iki kapsamı raporlamak bile birçok alıcı ve tedarik zinciri gereksinimini karşılar.
2024 yılı için TEİAŞ verilerine göre ulusal ortalama 0,436 kgCO₂e/kWh'dir. Bu faktör yenilenebilir enerji payı arttıkça her yıl güncellenir; güncel değer için TEİAŞ'ın yıllık istatistik bültenini kontrol edin.
CSRD kapsamındaki Avrupa şirketleri ve bunların önemli tedarikçileri için zorunlu hale geliyor. Türkiye'deki ihracatçı KOBİ'ler için henüz yasal zorunluluk yok ancak büyük alıcıların tedarik zinciri anketleri pratikte bu raporlamayı şart koşuyor.
Yasal Uyarı: Bu yazıda yer alan bilgiler yalnızca bilgilendirme amaçlıdır, yatırım danışmanlığı veya finansal tavsiye niteliği taşımaz. Gösterilen ürün bilgileri güncelliğini yitirmiş olabilir. Nihai koşullar için doğrudan ilgili bankaya başvurunuz.
Bu sitede deneyiminizi geliştirmek için çerezler kullanılmaktadır. Detaylı bilgi